Japan Toen en Nu: Scheepvaartmuseum Combineert Historische Foto’s met Modern Werk

Een van de centrale werken in de tentoonstelling is ‘De Schildpad en de Monnik’ van Anaïs López (1981). Voor dit project reisde zij in 2016 naar Japan. Tijdens haar verblijf volgde zij onder meer de Kamo-rivier en trok zij de bergen in, op zoek naar verhalen rond de mythische gouden schildpad Kami. Het project combineert fotografie met verschillende druktechnieken, waaronder gyotaku en fotopolymeeretsen. Met het werk werd López genomineerd voor de Zilveren Camera 2025 in de categorie storytelling. De tentoonstelling plaatst haar werk naast vroege foto’s van Japan uit de negentiende eeuw. Fotografie kwam in Japan in die periode snel tot ontwikkeling nadat het land in 1859 zijn havens opende voor internationale handel. Vooral havensteden werden plekken waar buitenlandse fotografen actief waren en waar de eerste beelden van het land voor een westers publiek werden gemaakt.

HET GROTE VOOROORDEEL

Een belangrijke rol speelt de Brits-Italiaanse fotograaf Felice Beato (1832–1909). Hij maakte geënsceneerde foto’s van landschappen, steden en inwoners, vaak afgestemd op de verwachtingen van een westers publiek. De snelle modernisering van Japan bleef in veel van zijn beelden buiten beeld. Door de brede verspreiding van zijn fotoalbums ontstond in Europa een herkenbaar en vaak herhaald beeld van het land.
In de tentoonstelling zijn drie fotoalbums te zien die de Nederlandse consul Dirk de Graeff van Polsbroek (1833–1916) tijdens zijn verblijf in Japan verzamelde. De Graeff fotografeerde zelf niet, maar speelde een rol in het netwerk van buitenlandse fotografen die in Japan werkten. De albums bevatten onder meer het oudste album dat Felice Beato in Japan maakte, uit 1863, en een vroege versie van zijn latere serie ‘Photographic Views of Japan’.

Beato werkte voor zijn albums samen met Japanse kunstenaars uit blokdrukateliers. Zij kleurden de zwart-witfoto’s met de hand in. Die werkwijze sloot aan bij bestaande Japanse beeldtradities. De foto’s uit de albums zijn gemaakt in de periode die bekendstaat als de bakumatsu, een tijd waarin Japan in korte tijd veranderde van een feodale samenleving naar een modern keizerrijk. De albums van De Graeff vormen een belangrijke bron voor onderzoek naar de vroege geschiedenis van de fotografie in Japan. In de tentoonstelling besteedt het museum ook aandacht aan de rol die de Nederlandse diplomaat speelde bij het ontstaan en verzamelen van deze beelden.

MULTIMEDIA

Anaïs López staat bekend om multimediale projecten waarin documentaire en verbeelding samenkomen. Voor eerdere projecten ontving zij verschillende prijzen. Haar werk ‘De Migrant’ werd genomineerd voor een Gouden Kalf en kreeg onder meer de DirectorsNL Award voor Digital Storytelling en de Zilveren Camera Prijs voor Storytelling. López wordt vertegenwoordigd door galerie IBASHO en presenteert haar werk onder meer tijdens Unseen Photo binnen Art Rotterdam 2026.

Bij de tentoonstelling verschijnt ook een kunstenaarsboek van ‘De Schildpad en de Monnik’, dat verkrijgbaar is in de museumwinkel. Daarnaast verschijnt het cahier ‘In het licht van de rijzende zon. De fotoalbums van Dirk de Graeff van Polsbroek, 1857–1869’, geschreven door conservator Sara Keijzer. De publicatie is gebaseerd op nieuw onderzoek naar de drie fotoalbums die in de tentoonstelling worden getoond.