Noir

De Nieuwe Françafrique

Zwart-witportret van een man in pak met een geweer in zijn handen, voor de Eiffeltoren

Parijs is niet langer de kluis, maar nog altijd het toneel. Terwijl vermogen verschuift naar Dubai, wonen, studeren en investeren de families van Afrikaanse machthebbers nog altijd in de Franse hoofdstad. Zo tekent zich een nieuwe Françafrique af.

Op een zaterdagochtend in Château Rouge lijkt Parijs meer op Dakar, Douala of Conakry dan op de stad van ansichtkaarten. Op de markten van La Goutte d’Or hangen boubous en waxstoffen als vlaggen in de wind, vermengen gegrilde vis en gebrande pinda’s zich met parfums van de métro, en klinken Lingala, Wolof en Bambara door elkaar als een polyfone soundtrack van de hoofdstad. De Afrikaanse aanwezigheid geeft Parijs kleur, zichtbaar in kapsalons en modeateliers, muziekclubs en gebedshuizen, maar achter deze levendige façade schuilt een andere, minder tastbare erfenis van de koloniale geschiedenis. Want terwijl de diaspora het dagelijkse straatbeeld van de stad mede vormgeeft, voltrok zich decennialang elders in Parijs een veel discreter verhaal, in marmeren salons, diplomatenkantoren en hôtels particuliers waar de financiële en politieke architectuur van de Françafrique vorm kreeg.

Scharnierpunt van macht en migratie

In de jaren zestig was de dekolonisatie van Frankrijks Afrikaanse bezittingen een voldongen feit. Gouverneurspaleizen werden overgedragen aan kersverse presidenten, ambassades rezen op in nieuwe hoofdsteden. Parijs sprak van genormaliseerde betrekkingen met soevereine staten. De werkelijkheid was echter complexer en, zo zou blijken, aanzienlijk minder transparant. Deze complexe, vaak schimmige band kreeg al snel een naam: Françafrique. De term, aanvankelijk gemunt door de Ivoriaanse president Félix Houphouët-Boigny om een ‘speciale’ relatie te duiden, transformeerde al snel tot een synoniem voor neokolonialisme en Franse inmenging. Het was meer dan conventionele diplomatie en ontwikkelde zich tot een diepgeworteld netwerk van militaire, economische, politieke en culturele banden, waarbinnen Franse invloed en belangen nog altijd de boventoon voerden. Zoals Le Monde-journalist en Afrika-specialist Pierre Lepidi het formuleert, ging het nooit alleen om officiële verdragen, maar om “een dense, persoonlijke machtsarchitectuur waarin Parijs tegelijk scheidsrechter, financier en toevluchtsoord was”.

Decennialang werden Afrikaanse aangelegenheden niet bepaald door het Franse ministerie van Buitenlandse Zaken, maar vanuit het hart van het presidentiële paleis, het Élysée. Daar was één man de onbetwiste spil, Jacques Foccart. Door Charles de Gaulle benoemd als Secretaris-Generaal voor Afrikaanse en Malagassische Zaken, werd hij al snel bekend als ‘Meneer Afrika’. Foccart opereerde vanuit de schaduw en bouwde een immens netwerk op van persoonlijke contacten met Afrikaanse staatshoofden, zakenlieden en militairen. Hij was de architect van de officieuze diplomatie en van de achterkamerbesluiten die de Françafrique definieerden.

Een van de meest duistere pijlers van Françafrique was een uitgebreid systeem van informele, en vaak illegale, financiering voor Franse politieke partijen. Lucratieve contracten in de ontluikende Afrikaanse economieën, variërend van olie-exploratie en mijnbouw tot wapenhandel en grote bouwprojecten, werden veelal gegund aan Franse bedrijven. Een aanzienlijk deel van de contractwaarde, vaak verhuld als commissies of bemiddelingskosten, vond vervolgens zijn weg terug naar Franse politieke partijen of individuele politici, met medeweten van zowel Franse als Afrikaanse elites. De Franse staatsoliemaatschappij Elf Aquitaine, later Total, speelde hierin een beruchte hoofdrol. In ruil voor deze ‘giften’ garandeerde Parijs politieke steun, militaire bescherming en economische gunsten aan Afrikaanse leiders. Frankrijk verzekerde zich zo van invloed, toegang tot essentiële grondstoffen zoals olie en uranium, en strategische posities. Het was een symbiotische afhankelijkheid die de Franse politieke klasse financierde en de continuïteit van het Afrika-beleid garandeerde. Tegelijk hield zij veel Afrikaanse leiders — vaak autoritair — aan de macht, ongeacht hun binnenlandse populariteit.

Parijs als veilige haven

Na de Afrikaanse onafhankelijkheid ontpopte Parijs zich tot een glamoureuze speeltuin voor een nieuwe elite. Terwijl diplomatieke koeriers ongestoord koffers vol contanten vanuit Afrikaanse hoofdsteden aanvoerden, vonden leiders en hun families in de Franse hoofdstad een discreet toevluchtsoord om hun zwart goud te besteden. Weelderige herenhuizen, chique appartementen en villa’s aan de Côte d'Azur werden aangekocht, vaak met een achteloosheid die past bij onuitputtelijke bronnen. Zelfs de legendarische escortediensten van Madame Claude, wier Claudettes de definitie van discretie en elegantie waren, ontvingen deze vermogende bezoekers en vormden zo een stille getuige van de onzichtbare geldstromen. Volgens Lepidi werd Parijs in die jaren “het verlengstuk van het presidentiële paleis, een plek waar politieke loyaliteit uit Afrika zich vertaalde in discrete vastgoeddeals, luxe-winkels en nachtclubs”.

Met de val van de Berlijnse Muur en een groeiende roep om mondiale transparantie moest ook de schaduwwereld van de Françafrique zich aanpassen. Afrikaanse leiders en hun erfgenamen begonnen advocaten en consultants in de arm te nemen om complexe bedrijfsstructuren op te zetten, specifiek ontworpen om de herkomst van hun fortuin en hun eigendom in Frankrijk aan het zicht te onttrekken. De Société Civile Immobilière (SCI), een ogenschijnlijk onschuldig vehikel voor vastgoedbezit, bleek een favoriete constructie in dit verborgen ballet. Organisaties als Transparency International zouden later opmerken hoe de werkelijke begunstigden achter veel van deze vennootschappen in de nevelen der anonimiteit bleven.

De juridische kentering

De jaren negentig markeerden echter een kentering. De Françafrique-politiek kwam onder vuur te liggen, zowel in Frankrijk als in de Afrikaanse landen zelf, waar de roep om soevereiniteit en rekenschap steeds luider klonk. Het in 2011 verschenen Les Biens Mal Acquis, Enquête sur la fortune des dictateurs et de leurs héritiers en France van Thomas Hofnung en Xavier Harel was een krachtig statement in deze strijd. Het confronteerde Frankrijk met de ongemakkelijke waarheid, namelijk dat het land decennialang had gefungeerd als een veilige haven voor gestolen rijkdom, direct geplunderd uit de staatskassen van voormalige koloniën. Advocaat William Bourdon, mede-oprichter van Sherpa, omschrijft die eerste zaken als “een manier om de hypocrisie van Parijs juridisch zichtbaar te maken. Frankrijk kon niet langer tegelijk toevluchtsoord voor gestolen rijkdom én kampioen van mensenrechten spelen”.

Het boek was een cruciaal onderdeel van een bredere maatschappelijke en juridische campagne tegen deze illegaal verworven fortuinen, die het schimmige vernis van Françafrique definitief doorbrak. President François Mitterrand had al in de vroege jaren negentig publiekelijk de noodzaak van democratisering in Afrika afgekondigd. Terwijl de achterkamertjespolitiek gestaag aan acceptatie verloor, volgden ook strengere wetten voor de financiering van politieke partijen en campagnes, met meer transparantie en een verbod op anonieme of buitenlandse donaties. De Libië-affaire, waarin voormalig president Sarkozy wordt beschuldigd van het aannemen van campagnefondsen van kolonel Kadhafi, kan in deze context worden gezien als een laatste, dramatische stuiptrekking van het oude Françafrique-systeem, een echo uit een tijdperk dat langzaam maar zeker ten einde liep.

Het einde van het Parijse feest

Op 42 Avenue Foch, een met bomen omzoomde boulevard in het chique 8e arrondissement, prijkt een vijf verdiepingen tellend hôtel particulier. Dit herenhuis, met zijn kelderdiscotheek, spa, kapsalon, badkamers vol goud en edelstenen, en een pastelroze eetkamer met uitzicht op de Arc de Triomphe, was tot voor kort het bruisende Parijse epicentrum van Teodoro Nguema Obiang, beter bekend als Teodorin. De vicepresident van Equatoriaal-Guinea is de zoon van Teodoro Obiang Nguema Mbasogo, de president van de kleine oliestaat, die al sinds 1979 aan de macht is na een coup tegen zijn oom en ’s werelds langstzittende staatshoofd is.

Teodorin Obiang, een 57-jarige playboy, maakt geen geheim van zijn extravagante levensstijl, met maatpakken, dure wijnen, auto’s, luxejachten, privéjets en een imposante collectie kunst en antiek, vaak breed uitgemeten op zijn Instagram-pagina. Deze exorbitante rijkdom, naar schatting honderden miljoenen dollars, zou hij hebben vergaard via corruptie, verduistering van staatsgelden en witwassen, gebruikmakend van zijn invloedrijke posities in de oliestaat. Jarenlang is hij hierom onderzocht door internationale instanties en rechtbanken in Frankrijk, de Verenigde Staten en Zwitserland. NGO’s als Sherpa en Transparency International waren de drijvende kracht achter de eerste Franse procedures, begin de jaren 2000. Deze zaken, bekend als de saga van de onrechtmatig verkregen bezittingen (biens mal acquis), hebben het juridische landschap fundamenteel veranderd. Ze leidden niet alleen tot erkenning van de cruciale rol van het maatschappelijk middenveld, maar mondden ook uit in een Franse wet uit 2021 die de teruggave van verbeurde tegoeden “zo dicht mogelijk bij de bevolking” van de getroffen landen voorschrijft, een principieel kader dat in de praktijk afhankelijk blijft van de medewerking van lokale overheden. Bourdon prijst dat principe, maar waarschuwt dat het zonder druk van ngo’s “te gemakkelijk verzandt in mooie communiqués en bilaterale deals”.

Het Parijse feest is voorbij

Het Parijse feest van Obiang is echter voorbij. Op de geplaveide binnenplaats van 42 Avenue Foch heerst nu stilte; het weelderige herenhuis staat leeg. In 2017 werd Teodorin in Frankrijk veroordeeld voor het witwassen van bijna 150 miljoen euro tussen 1997 en 2011, een uitspraak die in 2021 definitief werd bevestigd door het Franse Hof van Cassatie, inclusief de verbeurdverklaring van zijn bezittingen. Eerder had hij in de Verenigde Staten al schikkingen getroffen, waarbij hij miljoenen dollars aan vermogen moest opgeven. De boedel van de Avenue Foch is inmiddels in beslag genomen en in 2023 geveild. Het bleek dat hij, tijdens de veiling van de collectie van Yves Saint-Laurent in 2009, 109 kavels ter waarde van 18 miljoen euro had aangekocht. Ondanks de geruchten dat hij een deel van zijn in Zwitserland geveilde luxeauto’s zou hebben teruggekocht, herinneren buurtbewoners zich vooral de overlast. “Het geluid was nog het ergst,” vertelt een van hen. “Hij was zo geobsedeerd door veiligheid dat wanneer hij na middernacht uit wilde gaan, hij zijn chauffeur opdroeg vier auto’s voor te rijden, zodat niemand zou weten met welke hij vertrok. Het geluid van die Bugatti’s, Ferrari’s en Maserati’s die tegelijk stonden te draaien, was verschrikkelijk. Dan kwam hij buiten en besloot hij dat er toch nog een vijfde bolide moest worden gestart, omdat hij die eens wilde nemen.”

Zwart-witbeeld van een supersportwagen op een Parijse straat

Geopolitiek boven gerechtigheid

Teodorin Obiang is geenszins de enige Afrikaanse leider wiens Parijse bezittingen onder de loep liggen. De Franse justitie onderzoekt ook de families van Omar en Ali Bongo uit Gabon en Denis Sassou Nguesso van Congo-Brazzaville, allen verdacht van het onrechtmatig bezitten van luxegoederen en vastgoed in Frankrijk. Toch klinkt, vanuit de hoek van journalisten en stichtingen als Sherpa en Transparency International, de kritiek dat de Franse justitie selectief te werk gaat, mede onder invloed van politieke belangen. Een treffend recent voorbeeld kwam in december 2023 naar voren bij Mediapart, de pitbull van de Franse onderzoeksjournalistiek. Hun onderzoek concentreerde zich specifiek op de extravagante Parijse uitgaven voor een garderobe ter waarde van ruim 900.000 euro door Tsjaads president Mahamat Idriss Déby. De ontkenningen uit N’Djamena, waar Déby bekendstaat om zijn sobere traditionele kleding, konden niet voorkomen dat een maand later het Nationaal Financieel Parket (PNF) een voorlopig onderzoek opende wegens verduistering en heling. “Elke keer dat justitie een bondgenoot van Parijs viseert,” zegt Bourdon, “wordt duidelijk hoever Frankrijk wíl gaan in de strijd tegen corruptie en waar geopolitiek begint te wegen.”

Dit onderzoek veroorzaakt spanningen, zowel in N’Djamena als in Parijs. Het toont de delicate balans tussen de strijd tegen corruptie en Frankrijks geopolitieke belangen. Tsjaad, grenzend aan onrustige regio’s en gezien als een ‘eiland van stabiliteit’, blijft cruciaal voor Parijs, vooral nu Frankrijk zijn militaire aanwezigheid zag teruglopen in Mali, Burkina Faso en Niger. Met duizend soldaten gestationeerd in de Tsjadische hoofdstad handhaaft Frankrijk daar een van zijn laatste substantiële operationele bases in de Sahel en Centraal-Afrika, essentieel voor zijn invloed en militaire projectie in de regio, een complexe erfenis die de vraag opwerpt of de jacht op de biens mal acquis daadwerkelijk een definitieve breuk met Françafrique kan forceren.

De erfgenamen van Françafrique

De gouden tijden voor de Afrikaanse Françafrique-elite in Parijs lijken voorbij. Hoewel Dubai zich ontpopt als de nieuwe financiële backoffice voor hun rekeningen en investeringen, blijft Parijs de onvervangbare frontoffice en speeltuin voor hun kinderen en kleinkinderen, de Instagram-generatie. In Dubai valt het geld weliswaar makkelijk uit te geven, maar cultureel kapitaal laat zich daar niet kopen.

Voor deze jonge Afrikaanse elite blijft de Franse hoofdstad met zijn kostscholen, prestigieuze opleidingen zoals Sciences Po en HEC, de allure van de Triangle d’Or voor luxe inkopen, top-tier medische zorg en kunstveilingen en -beurzen onvervangbaar. Het is de plek waar status wordt gekocht, geleerd en geprononceerd, ver voorbij de glimmende façades van andere geldbestemmingen. Voor de tweede en derde generatie Françafrique-nazaten is Parijs meer dan een winkelgalerij en studiebestemming; het is een knooppunt van netwerken. In de gangen van grandes écoles als Sciences Po en HEC, tijdens alumni-borrels, businessclubs en discrete diplomatieke diners worden informele allianties gesmeed die de scheidslijn tussen Franse en Afrikaanse macht vervagen. Dezelfde instellingen die de Franse technocratische elite voortbrengen, leveren vandaag ook ministers, centrale bankiers en topadviseurs op van Rabat tot Libreville en Abidjan. Aan de dinertafel schuiven consultants, bankiers, lobbyisten en jonge erfgenamen van Afrikaanse presidentiële families door elkaar aan, verenigd door een gedeelde taal, opvoeding en referentiekader. Een Afrika-specialist bij Le Monde spreekt in dat verband van “een derde generatie Françafrique, minder obsceen zichtbaar dan de koffers cash van vroeger, maar evenzeer afhankelijk van het Parijse ecosysteem van scholen, banken en salons”.

Wat ooit begon als een postkoloniaal patronagesysteem, herconfigureert zich zo tot een transnationaal netwerk van bestuurders en zakenlieden dat zich even thuis voelt in de salons van het 7e arrondissement als in de bestuurskamers van Lagos, Douala of Dubai. De juridische jacht op biens mal acquis mag dan zijn aangescherpt; de sociale infrastructuur die de geldstromen en carrières begeleidt, blijft in stilte doorwerken. Terwijl de Franse justitie de jacht uitbreidt op biens mal acquis, verblijven de nazaten van de onderzochte Afrikaanse leiders niet langer demonstratief in de familieherenhuizen aan de Avenue Foch. Nu kiezen zij voor de relatieve anonimiteit van vijfsterrenhotels of luxueuze Airbnb-appartementen met uitzicht op de Arc de Triomphe. De setting is veranderd, maar de drang naar Parijse cachet blijft.


Biens mal acquis. De zogenaamde ‘onrechtmatig verkregen goederen’ verwijzen naar goederen die illegaal zijn verworven door buitenlandse politieke figuren of hun naasten, als gevolg van corruptie, verduistering van gelden of andere economische misdrijven die oorspronkelijk zijn gepleegd in hun landen van herkomst.

Fotografie: Coen van Duin

Magazine

Avant Garde No.2

Goud

Het Noorse Wonder

Noorwegen en Nederland verdienden sinds de jaren zestig honderden miljarden…

Heimat

Emigreren binnen Nederland

Wie binnen Nederland verhuist, ervaart soms iets wat verrassend veel…

Reserveer nu

Avant Garde No.3

Bewaarexemplaren met covers gemaakt door de Nederlandse illustrator Piet Paris. Direct in huis bij publicatie.

Bestel nu