Goud

De Koning Is Dood,…

Michael Jackson met gouden kroon en gouden harnas te paard, naast een wit paard met gouden hoofdstel

Bijna twintig jaar na zijn dood is Michael Jackson nog altijd springlevend. In ieder geval, als cultureel en commercieel fenomeen. De verkoop van zijn muziek, beeldrechten en memorabilia levert jaarlijks zo’n honderd miljoen euro op, meer dan bij welke andere overleden artiest ook. En die opbrengst lijkt de komende jaren alleen maar te groeien. In april verschijnt Michael, een groots opgezette biografische film over zijn leven. De trailer werd binnen 24 uur al bijna 120 miljoen keer bekeken. Wat blijft, is vooral datgene wat zich makkelijk laat doorvertellen.

Net zoals eerdere generaties feilloos weten waar ze waren toen John F. Kennedy werd vermoord, kan ik me nog precies herinneren hoe het nieuws van Jacksons dood binnenkwam. Het was donderdagmiddag 25 juni 2009. Ik hing wat rond voor het huis van mijn toenmalige vriendin aan de Amsterdamse Prinsengracht, toen een voorbijganger het ons terloops meedeelde: “Hebben jullie het gehoord? Michael is dood.” Michael, alsof het om iemand ging die we persoonlijk kenden.

In zekere zin was dat misschien ook zo. Jackson maakte al decennia deel uit van het dagelijks leven, via radio, televisie en muziekvideo’s. Dagen later volgde de uitvaart. Ik zat in de auto, onderweg vanuit België na een reportage aan zee, toen mijn fotograaf voorstelde even te stoppen bij een tankstation net over de grens. Bij Rogier, een truckersstop waar normaal alleen benzine, bier en sigaretten over de toonbank gaan, stonden zo’n twintig mannen zwijgend naar televisieschermen boven de bar te kijken. Naar een ceremonie in Los Angeles, duizenden kilometers verderop. Het beeld was tekenend: dit was geen uitvaart van zomaar een popster. Michael Jackson was van iedereen.

This Is It

Sinds zijn overlijden zestien jaar terug is Jackson nauwelijks uit het publieke domein verdwenen. Zijn muziek blijft structureel aanwezig op radiozenders, in commercials en op streamingplatforms. Zijn dansstijl leeft voort via sociale media, flashmobs en eindeloze imitatiepogingen.

Enkele maanden na zijn dood verscheen This Is It, een film met repetitiebeelden van het afscheidstournee dat had moeten plaatsvinden in de pas geopende O2 Arena in Londen. Voor fans die hoge bedragen hadden betaald voor kaarten was het een mager alternatief, maar commercieel bleek de film zeer succesvol. Belangrijker nog: het markeerde het moment waarop rouw werd omgezet in rendement. In de jaren die volgden werd die lijn consequent doorgezet. Cirque du Soleil-shows, televisieprogramma’s rond imitatie, musicals — ook in Nederland — en een vrijwel onafgebroken stroom documentaires en series hielden Jackson permanent zichtbaar. Zijn dood markeerde geen einde, maar een herpositionering. De levende ster werd een beheersbaar archief.

Leaving Neverland

Een tijdelijke breuk in het publieke debat ontstond in 2019 met de documentaire Leaving Neverland. Wade Robson en James Safechuck beschuldigden Jackson van seksueel misbruik, wat wereldwijd leidde tot discussie en tijdelijke radioboycots. Het effect bleek echter beperkt. Streamingcijfers bleven grotendeels intact, muziekverkoop zakte nauwelijks in en zijn catalogus bleef commercieel inzetbaar.

Dat die kennis Jacksons positie nauwelijks raakt, is op zichzelf wat frappant. Niet omdat de controverse er niet toe doet, maar omdat ze kennelijk niet zwaar genoeg weegt om idolatrie te breken. Wie eenmaal tot monument is uitgegroeid, wordt niet meer beoordeeld, maar onderhouden.

Wie eenmaal tot monument is uitgegroeid, wordt niet meer beoordeeld, maar onderhouden.

Ook de markt voor memorabilia bleef draaien. In november vorig jaar nog werden in Tilburg zeven persoonlijke bezittingen van Jackson geveild, waaronder met Swarovski-kristallen bezette handschoenen. De locatie was opmerkelijk, de opbrengst hoog. Jackson verkoopt, ongeacht plaats of context.

History

En nu is er dus een biopic. Een grote. Michael vertelt het levensverhaal van de zanger, van zijn jeugd bij The Jackson 5 tot aan zijn dood in 2009, tijdens de voorbereidingen van het grootschalige This Is It-comebacktournee. De film beschrijft hoe vader Joe Jackson zijn jonge zoon dwong om op te treden, en volgt zijn ontwikkeling tot wereldster. Het solistische succes van albums als Off the Wall en Thriller — nog altijd het bestverkochte album aller tijden — krijgt uitgebreid aandacht, net als latere commerciële hoogtepunten als Bad, Dangerous en HIStory.

De controverses rond Wacko Jacko ontbreken niet: de beschuldigingen van kindermisbruik, de rechtszaken en het toenemende isolement waarin Jackson terechtkwam. Tegelijkertijd is de film geen onafhankelijke reconstructie. De Michael Jackson Estate werkte actief mee en stelde originele muziek en archiefmateriaal beschikbaar. Wie het archief bezit, bezit het verhaal. Producent Graham King kreeg van filmstudio Lionsgate naar verluidt zo’n 150 miljoen dollar om het verhaal te vertellen, een uitzonderlijk hoog budget voor een muziekbiografie. De hoofdrol is voor Jaafar Jackson, een neef van Michael.

Thriller

Dat muziekbiografieën het goed doen bij het grote publiek, staat inmiddels vast. Ray en Walk the Line combineerden kassucces van meer dan honderd miljoen met Oscars voor hun hoofdrolspelers; Amy brak met twintig miljoen dollar het omzetrecord voor een muziekdocumentaire. Het absolute hoogtepunt bleef Bohemian Rhapsody, goed voor bijna een miljard dollar en vier Oscars. Elvis werd, bijna vijftig jaar na Presleys dood, onverwacht populair onder jonge kijkers; hoofdrolspeler Austin Butler groeide uit tot een TikTok-fenomeen. Jackson past naadloos in dit rijtje, maar onderscheidt zich door schaal. Zijn naam is groter, zijn catalogus omvangrijker en zijn internationale bereik breder. Zijn verhaal wellicht ook complexer dan de vorm aankan.

Man in the Mirror

Jackson behoort tot de succesvolste artiesten uit de geschiedenis van de popmuziek. Wereldwijd verkocht hij meer dan 400 miljoen platen. Thriller ging ruim 70 miljoen keer over de toonbank en is nog steeds het bestverkochte album ooit. Zijn wereldtours trokken samen meer dan 12 miljoen bezoekers en zetten in de jaren tachtig en negentig nieuwe standaarden voor stadionconcerten.

Ook na zijn dood blijft zijn nalatenschap uitzonderlijk renderen. Sinds 2009 werd meer dan 3,5 miljard dollar omgezet, jaarlijks rond de honderd miljoen. Op Spotify heeft Jackson structureel 60 tot 70 miljoen maandelijkse luisteraars, vergelijkbaar met hedendaagse supersterren. Op YouTube passeerden meerdere clips, waaronder Billie Jean en Beat It, de grens van één miljard views. Zijn muziek blijft draaien, ook bij generaties die hem nooit hebben meegemaakt. Ook in Nederland en Vlaanderen blijft hij populair bij een publiek dat allang niet meer uitsluitend uit leeftijdsgenoten bestaat.

Dat blijvende succes is geen toeval. Jackson combineerde een uitzonderlijk lange carrière met innovatie op cruciale momenten. Hij brak door in een tijd waarin artiesten nog langdurig artistieke ruimte kregen en wist als een van de eersten muziek, beeld en performance samen te brengen tot een wereldwijd herkenbaar merk. Tegelijkertijd leefde hij permanent in de schijnwerpers, lang voordat sociale media dat normaal maakten. Zijn privéleven werd onderdeel van zijn publieke identiteit, waardoor hij niet alleen muzikant werd, maar een cultureel fenomeen.

En die film, daar wil ik heen. Misschien zelfs wel vaker dan eens. En dan weet ik zeker, dat ik weer vertel over waar ik was en wat ik deed. Van die passant aan de Prinsengracht. “Michael is dood.” Maar niets in wat daarna kwam, lijkt daarop te wijzen.

Beeld: Coen van Duin

Beeld: Coen van Duin

Magazine

Avant Garde No.2

Heimat

Emigreren binnen Nederland

Wie binnen Nederland verhuist, ervaart soms iets wat verrassend veel…

Reserveer nu

Avant Garde No.3

Bewaarexemplaren met covers gemaakt door de Nederlandse illustrator Piet Paris. Direct in huis bij publicatie.

Bestel nu